حضرت آیت‎الله خامنه‎ای رهبر معظم انقلاب اسلامی در پیام نوروزی خود سال 1390 را به عنوان سال "جهاد اقتصادی " نامگذاری فرمودند. متن کامل پیام ایشان بدین شرح است:

یا مقلّب القلوب و الأبصار، یا مدبّر اللّیل و النّهار، یا محوّل الحول و الأحوال، حوّل حالنا الی احسن الحال
عید سعید نوروز و فرا رسیدن بهار و سال نو را به همه هم‌میهنان عزیزمان در سراسر کشور و همچنین به همه ایرانیانی که در کشورهای دیگر، در سراسر جهان ساکن هستند و همچنین به ملتهای دیگری که برای نوروز ارزش و احترام قائل هستند، تبریک عرض می‎کنم. به‎خصوص تبریک می‎گویم به افراد و خانواده‌هایی که در خدمت کشور، در خدمت انقلاب و در خدمت نظام قرار دارند؛ خانواده شهیدان عزیز، جانبازان و خانواده‌های آنها، خانواده مأمورانی که در این روزها که همه در خانه‌های خود مجتمعند، آنها سر کارهای حساس و مهم خود حضور دارند و از حضور در خانواده‌های خود محرومند. امیدوارم به فضل و رحمت الهی ان‌شاءالله ملت ایران سالی شاد و سرشار از برکت و نعمت را در پیش داشته باشند و در همه میدانها موفق و سربلند و پیروز باشند.
البته حوادث تلخی که در برخی از کشورها نسبت به مردم انجام می‎گیرد ـ در بحرین نسبت به مردم عزیز آنجا، در یمن، در لیبی ـ عید را بر ما گوارا نمی‎کند و مانع از این است که انسان شادی عید را بتمامه احساس کند. امیدواریم خداوند متعال برای این ملتها ـ ملت بحرین، ملت یمن، ملت لیبی ـ فرج عاجلی برساند و دشمنان ملتها را با عقوبت خود مجازات کند.
عید نشانه حرکت طبیعی انسان در طول سال و ماه و روز و شب است و چون این حرکت باید به سمت کمال و تعالی باشد، هر عیدی یک مقطعی است برای اینکه انسان بتواند یک مرحله جدیدی را آغاز کند. ما ملت ایران به‎توفیق الهی و به‎فضل پروردگار در سال 89 توانستیم کارهای بزرگی را انجام دهیم. ما سال 89 را به‎نام «سال همت مضاعف و کار مضاعف» نامگذاری کردیم. خوشبختانه در سرتاسر سال، این شعار تحقق عملی پیدا کرد. می‎توانم ادعا کنم که یکی از شعارهایی که در طول این سالها بیشترین بهره را از توجه مردم و مسئولان و عمل آنها و انطباق وضعیت کشور با خود دارا بود و برد، همین شعار «همت مضاعف و کار مضاعف» بود، که واقعاً ملت و دولت خوشبختانه در این کار، در این حرکت سالیانه، همت مضاعف و کار مضاعف را نشان دادند. ما در زمینه‌های اقتصادی، در زمینه‌های سیاسی، در زمینه حضور عظیم و پرشکوه مردم در عرصه‌های مختلف سیاسی و انقلابی، در عرصه علم و فناوری و در عرصه سیاست خارجی، در بخشهای مختلف، خوشبختانه کارهای بزرگی را شاهد بودیم که هم مسئولین کشور، قوه مجریه، قوه مقننه و قوه قضائیه انجام دادند؛ به‏خصوص قوه مجریه در این دورانِ یک‎ساله کارهای بزرگی را انجام دادند که از جمله آنها همین مسئله حساس و بزرگ هدفمندی یارانه‌ها‌ست، که این کار بزرگ را شروع کردند و امیدواریم ان‌شاءالله با موفقیت کامل این کار به انجام برسد.
آنچه من از مجموع احساس می‎کنم، این است که کشور ما بحمدالله در جاده پیشرفت و تعالی حرکت خوبی را آغاز کرده است. البته این حرکت که روز‌به‌روز هم شتاب بیشتری گرفته است، ناشی از زحمات و تلاشهای مسئولان و ملت در طول سالیان متمادی است؛ اما خوشبختانه این حرکت هرچه گذشته است، شتاب بیشتری پیدا کرده است. مثلاً در عرصه تولید علم، طبق آمارهایی که مراکز متخصص جهانی و مراکز بین‌المللی اعلام می‎کنند، مشارکت کشور ما در پیشرفت علمی و تولید علم در دنیا بیش از یازده درصد است؛ در حالی که ما یک درصد مردم دنیا هستیم و کشوری که بعد از ما در این منطقه بیشترین نصیب را داشته است، کمتر از شش درصد پیشرفت داشته است. بنابراین پیشرفت کشور در عرصه‌های مختلف بحمدالله خیلی خوب بوده است. این حرکت شتاب‌آلود و همراه با جدیت و همت، ان‌شاءالله بایستی ادامه پیدا کند.
آنچه در عرصه مجموعه مسائل کشور انسان مشاهده می‎کند، که در سال 90 باید ما آن را وجهه همت خودمان قرار بدهیم، این است که از جمله اساسی‌ترین کارهای دشمنان ملت ما و کشور ما در مقابله با کشور ما، مسائل اقتصادی است. البته در عرصه فرهنگی هم فعالند، در عرصه سیاسی هم فعالند، در عرصه انحصارات علمی هم فعالند، اما در عرصه اقتصادی فعالیت بسیار زیادی دارند. همین تحریمهایی که دشمنان ملت ایران زمینه‌سازی کردند یا آن را علیه ملت ایران اعمال کردند، به قصد این بود که یک ضربه‌ای بر پیشرفت کشور ما وارد کنند و آن را از این حرکت شتابنده باز بدارند. البته خواسته آنها برآورده نشد و نتوانستند از تحریمها آن نتیجه‌ای را که انتظار داشتند، بگیرند و تدابیر مسئولان و همراهی ملت بر ترفند دشمنان فائق آمد؛ اما دنبال می‎کنند. لذا این سال جاری را که از این لحظه آغاز می‎شود، ما بایستی متوجه کنیم به اساسی‌ترین مسائل کشور، و محور همه اینها به نظر من مسائل اقتصادی است. لذا من این سال را «سال جهاد اقتصادی» نامگذاری می‎کنم و از مسئولان کشور، چه در دولت، چه در مجلس، چه در بخشهای دیگری که مربوط به مسائل اقتصادی می‎شوند و همچنین از ملت عزیزمان انتظار دارم که در عرصه اقتصادی با حرکتِ جهادگونه کار کنند، مجاهدت کنند. حرکت طبیعی کافی نیست؛ باید در این میدان، حرکت جهشی و مجاهدانه داشته باشیم.
توجه دارید که ما الآن در این ساعت داریم وارد سومین سال دهه پیشرفت و عدالت می‎شویم. البته هم در زمینه پیشرفت و هم تا حدود زیادی در زمینه عدالت کارهای خوبی انجام گرفته است، لیکن حرکت ما باید به نحوی باشد که بتوانیم این دهه را به معنای حقیقی کلمه مظهر پیشرفت و مظهر استقرار عدالت در کشورمان قرار بدهیم. خوشبختانه با این حرکتی که در دنیای اسلام به ‌وجود آمده است، انسان احساس می‎‏کند که این دهه به توفیق پروردگار برای منطقه هم دهه پیشرفت و دهه عدالت خواهد بود.
امیدواریم خداوند متعال شما ملت عزیز را، شما مسئولان عزیز را، شما جوانان مؤمن و خوش‌روحیه و فعال و بااستعداد را مشمول لطف خود و مشمول ادعیه زاکیه حضرت بقیة‌الله (ارواحنا فداه) قرار بدهد. یاد شهدای عزیزمان را، یاد امام بزرگوار را گرامی می‎داریم و امیدواریم خداوند به برکت ارواح طیبه این بزرگواران ملت ایران را مشمول رحمت و فضل و برکت و رضوان و غفران خود قرار دهد.
والسّلام علیکم و رحمةالله و برکاته

یا مقلب القلوب و الابصار یا مدبرالیل و النهار

یا محول الحول و الاحوال حول حالنا الی احسن الحال

حلول سال نو و بهار پرطراوت را که نشانه قدرت لایزال الهی و تجدید حیات طبیعت می باشدراصمیمانه

 به تمامی عزیزان تبریک و تهنیت عرض نموده و سالی سرشار

از برکت و معنویت را از درگاه خداوند متعال و سبحان برای شما عزیزان مسئلت مینماییم

«22 بهمن، روز تجدید عهد با انقلاب، امام و اسلام است.»

«خاطره دهه فجر، بزرگ‌ترین خاطره ملت ما بعد از ورود اسلام است».

«دهه فجر و 22 بهمن را قدر بدانید.»

«22 بهمن، روز ولادت تازه این ملت شد.»

«فجر انقلاب، دمیدن خورشید استقلال و آزادی و دمیدن روز جمهوری اسلامی است».

«باید تمامی مساجد فعال شوند و مردم با حضور در مساجد، خاطره فراموش نشدنی حضرت امام و پیروزی انقلاب اسلامی را جشن بگیرند.»

«دهه فجر، سرآغاز طلوع اسلام و مقطع رهایی ملت ایران است».

«در دهه فجر، اسلام تولدی دوباره یافت».

«دهه فجر، آیینه‌ای است که خورشید اسلام در آن بخشید».

«آتش مقدسی که در 22 بهمن شعله کشید، دنیا را گرم و منور کرد»

به خاطر سپردن آرمان‌های انقلاب

سرا پا اگر زرد و پژمرده‌ایم                             ولی دل به پاییز نسپرده‌ایم

چو گلدان خالی، لب پنجره                          پر از خاطرات ترک خورده‌ایم

اگر داغ دل بود، ما دیده‌ایم                        اگر خون دل بود، ما خورده‌ایم

اگر دل دلیل است، آورده‌ایم                      اگر داغ شرط است، ما برده‌ایم

اگر دشنه‌ی دشمنان، گردنیم                          اگر خنجر دوستان، گُرده‌ایم

گواهی بخواهید، اینک گواه                          همین زخم‌هایی که نشمرده‌ایم

دلی سربلند و سری سر به زیر                از این دست عمری به سر برده‌ایم

قیصر امین‌پور

تبیین نظریه های امام خمینی به عنوان مولف انقلاب اسلامی
تحولات مهم جامعه بشری پس از عهد رنسانس و انزوای بیش از پیش شعائر دینی و ایمان مذهبی در غرب و رشد سریع تفکرات الحادی ماتریالیستی و گرایش برخی کشورهای جهان به نظام فکری – سیاسی مارکسیستی ، بسیاری از صاحب نظران را به این باور هدایت کرد که انزوا و اضمحلال کامل ، سرنوشت محتوم ادیان الهی است . اما قیام امام خمینی (ره) و موفقیت انقلاب اسلامی شرایط جدیدی را به وجود آورد که حاکی از ورود جهان به دوره ای متفاوت از ادوار گذشته و عصری با ویژگی های ممتاز دینی و معنوی بود . آن چه اکنون به وضوح مشهود است ، با استمرار انقلاب اسلامی و گسترش حیرت آور دایره نفوذ پیام های معنوی آن ، دنیای ما شاهد تحولات عظیمی گشته است و دورانی جدید آغاز شده است. در گفت و گو با یدا... محمدی استادیار و عضو هیئت علمی دانشگاه امام حسین(ع) چالش ها و مسایل پیش روی انقلاب را مورد بررسی قرار دادیم و ایشان از نقش مهم و حیاتی رهبری امام خمینی برای ما سخن گفت. یدالله محمدیی دکترای علوم سیاسی دارد و با بیش از 20 سال سابقه در حوزه آموزش و پژوهش، مسئولیت های اجرایی مختلفی را نیز بر عهده داشته است.
گفت و گوی فصلنامه را با این استاد دانشگاه می خوانید.
درباره انقلاب اسلامی ایران به عنوان یکی از آخرین انقلاب های بزرگ دنیا تعریف های زیادی وجود دارد. با توجه به اینکه تخصص شما حوزة انقلاب اسلامی است، می خواهیم کمی از لحاظ تئوریک، انقلاب اسلامی ایران را بررسی کنید و بگویید چه مؤلفه هایی دارد، در واقع با توجه به تعریف انقلاب ها در دنیا، انقلاب اسلامی ایران چه جایگاه و چه تعریفی دارد؟
به صورت کلی و کلان تعاریف مختلفی در مورد انقلاب وجود دارد. یک تعریف این است که انقلاب یک حرکت مردمی، سریع، بنیادین و همراه با خشونت است که می خواهد ساختار، باور و ارزش های مسلط در جهان را تغییر دهد و ساختار سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی جدیدی را بنیان بگذارد. شهید مطهری پیرامون انقلاب اسلامی تعریف عمدها ی دارد. او می گوید انقلاب حرکت و طغیان مردم یک ناحیه برای برهم زدن نظم موجود و ایجاد وضع مطلوب است. در واقع مردم به ستوه آمدها ند و می خواهند وضع مطلوبی ایجاد کنند. این امر در همه انقلاب ها مشترک است. منتهی خواستگاه و انگیزه شان با هم متفاوت است. بنابراین میت وان گفت، نارضایتی از وضع موجود در همه انقلاب ها مطرح است؛ ولی نارضایتی در انقلاب ما وضعیت خاصی دارد.
انقلاب اسلامی تنها انقلاب مذهبی و دینی موجود در دنیا است؛ آن هم در شرایطی که دین از عرصه حیات سیاسی و اجتماعی بشر خارج شده است.
حداکثر، دین را به عنوان افیون توده ها معرفی می کنند و اگر هم می خواهند برای مردم سرخورده و ناراضی تسکین خاطری ایجاد کنند، می گویند: در آن دنیا به حساب ها رسیدگی می شود.
از سوی دیگر در انقلاب ما نقش رهبری بسیار تأثیرگذار و متفاوت است. در انقلاب ما رهبری، هم نقش فرماندهی، هم ایدئولوگ و هم زمامدار را داشت.

جمهوری اسلامی ایران در طی سال های استقرار خود با دشمنان داخلی نیز پنجه در پنجه بود که واقعه کردستان خوزستان ترکمن صحرا و بلوچستان از جمله آنهاست. دشمنان از هیچ تلاشی برای مقابله با ملت ایران چه در بعد داخلی و چه در بعد خارجی فروگذار نشدند.انقلاب اسلامی ایران به لحاظ ماهیت اسلامی استکبارستیزی و مردمی خود همواره پس از پیروزی در معرض تهدیدات و فتنه هایی قرارا داشته اما با اتکای به خدواند متعال و نیروی عظیم مردمی این گردنه ها را یک به یک به سلامت طی کرده و توانسته در دهه چهارم خود صادر کننده این تفکر باشد. آنچه که امروز در لبنان مصر تونس یمن عراق و افغانستان در مورد مبارزه با غرب و گسترش موج اسلام خواهی در منطقه مواجه ایم در واقع اثرات غیرقابل انکار انقلاب اسلامی است که در دل و جان ملت های منطقه نفوذ کرده و راه خود را برای فتح قله ها تا زمان ظهور منجی طی خواهد کرد.

پیروزی انقلاب اسلامی در سال 1357/1979 عملا نقش و توسعه نفوذ غرب در منطقه و استیلای آنها بر منابع گسترده خاورمیانه را با تهدیداتی مواجه کرد. تاکید انقلابیون بر این نکته که قدرت های شرقی و غربی دیگر نمی توانند در امورات ایران دخالت کنند و در کنار آن بحث صدور انقلاب اسلامی این زمینه را برای غرب فراهم کرد که برای مقابله با انقلاب اسلامی ایران درست به ترفندهایی بزند. این امر از آغاز در دخالت ها و شیطنت های سفارت خانه های خارجی و به ویژه سفارت ایالات متحده آمریکا به وضوح دیده شد. از طرف دیگر تاکید جمهوری اسلامی ایران بر غیر مشروع بودن رژیم جعلی اسراییل غرب را با این معضل تامین امنیت این رژیم مواجه کرد. حمایت های معنوی جمهوری اسلامی ایران از ملتهای بی دفاع فلسطین و لبنان آنها را برای مقابله همه جانبه با این رژیم آماده کرد که نتایج آن را در سال های اخیر به وضوح مشاهده کردیم.
بسط نفوذ ایران در منطقه و از طرف دیگر مشکلات داخلی و عدم دولت سازی این زمینه را برای دشمنان فراهم آورد تا از هر دستاویزی برای مقابله با انقلاب ملت ایران فروگذار نباشند. کودتای هوایی نوژه از جمله این اقدامات بود که با کشف و خنثی سازی راه به جایی نبرد. واقعه طبس ترورهای منافقین و ماجرای رییس جمهور عزل شده زا جمله دیگر فتنه هایی بوده که انقلاب جوان ایران با آنها مواجه بود. اما تدبیر امام خمینی و حمایت های مردم اجازه نداد که دشمنان از این طریق طرفی بندند. اصلی ترین حربه دشمنان انقلاب جنگ تحمیلی 8 ساله بود که با تجهیز ماشین جنگی صدام روی داد. 8 سال بر سر این ملت بمب و موشک بارید و بسیاری از سرمایه های ملت ایران و عراق به علت جهل حاکم وقت عراق از بین رفت و امروز نیز شاهدیم که عاقبت این دشمنان چه شد.
جمهوری اسلامی ایران در طی سال های استقرار خود با دشمنان داخلی نیز پنجه در پنجه بود که واقعه کردستان خوزستان ترکمن صحرا و بلوچستان از جمله آنهاست. دشمنان از هیچ تلاشی برای مقابله با ملت ایران چه در بعد داخلی و چه در بعد خارجی فروگذار نشدند. اما چون اراده ملت ایران را هدف قرار داده بودند ره به جایی نبردند. تفکر بالای ملت ایران و توان آنان در شناسایی مشکلات و نقاط ضعف به همراه تدبیر رهبری ( چه در زمان امام و چه در زمان آیت الله خامنه ای) این زمینه را فراهم آورد که کشور از هر گزندی در امان باشد. مشکلات دوران اصلاحات و همزمان با آن بحث های مربوط به پرونده هسته یی کشورمان فشار ةای مصاعفی بر ملت از طرف غرب را باعث شد. آخرین تلاش غرب برای به اصطلاح سرنگونی جمهوری اسلامی ایران را نیز در جریان انتخابات ریاست جمهوری سال گذشته شاهد بودیم. باز هم همگان دیدند که ملت چگونه دوشادوش رهبری خود توانست با این مشکل نیز درافتد و آن را به خاک بمالد.

این مسایل تنها گوشه ای از مشکلات ایران در طی سال های پس از پیروزی انقلاب است که اگر بخواهیم ماجرای ساختگی میکونوس ماجرای آمیا (که هیچگاه اثبات نشد) هواپیمای لاکربی و... را به آنها بی افزاییم کتابی بس مطول از فجایع غرب در ایران خواهد شد. امروز نیز این فتنه ها در قالب پرونده هسته ایی و ماجرای دادگاه رفیق حریری به نوعی دیگر دنبال می شود اما باید این بار نیز منظر بود و عظمت انقلاب و ملت ایران را مشاهده کرد.

مقدمه

با نگاهی به اثرات علایق ژئوپلتیک در رفتار ابرقدرتها نسبت به ایران تا قبل از انقلاب اسلامی در می یابیم که موقعیت ژئوپلتیک ایران تا این مقطع بیشتر با تأکید بر متغیرهای مطرح در نظریات سنتی ژئوپلتیک ، ارزیابی می شد . در این راستا سیاست های آمریکا در منطقه بر مسائل امنیتی تأکید داشتند و ژئوپلتیک منطقه از این جهت که منابع انرژی را برای کشورهای غربی تأمین می کرد ، حائز اهمیت بود .

در نظریات کلاسیک ژئوپلتیک ، ژئوپلتیسن ها تأکید بسیاری بر فاصله ، فضا و مرزها داشتند ، یعنی ارزش هایی که در پدیده تکنولوژی نظامی آن دوره حائز اهمیت بودند ، ولی در سده حاضر ، دیگر قدرت نظامی ، شاخص قدرت رهبری برای کشورها در صحنه بین المللی نیست ، زیرا در حال ورود به عصری هستیم که نزاع مستقیم ، فرصت بروز نمی یابد و فاکتورها و متغیرهای جدید ، روش ما را در ارزیابی موقعیت های ژئوپلتیکی تعیین می کنند .(1)



در حال حاضر ، توجه به عوامل فرهنگی و اعتقادی در امر ژئوپلتیک ، حیطه های دیگری از هم نشینی جغرافیایی را مطرح کرده است . تا پیش از انقلاب اسلامی ، دین اسلام تنها یک دین فاقد کارکردهای سیاسی محسوب می شد ، اما انقلاب ایران جنبه های بالقوه سیاسی آن را بالفعل ساخت و تفکر شیعی با انسجام ساختاری در ایران نشان دارد که توانایی به ظهور رساندن یکی از بزرگ ترین انقلاب های تاریخ را دارد . این توانایی باعث شد که بسیاری از نهضت های رهایی بخش و جنبش ها توجه خود را به ایران و اسلام معطوف کنند .به این ترتیب نقش حساس اسلام در صحنه سیاست بین المللی باعث شد که ژئوپلتیک کشورهایی که تمام یا اکثریت جمعیت آنها مسلمان بودند ، در نگرشی مجدد ارزیابی شود. این امر در جایی اهمیت خاص می یافت که پیوستگی جغرافیایی و جایگاه خاص و ویژه این حیطه از جهان به لحاظ دسترسی به عظیم ترین منابع نفتی خودنمایی می کرد و پدیده ای به نام جهان اسلام را مطرح می ساخت . (2)



در این چهارچوب ، موقعیت حساس ژئوپلتیک جهان اسلام و جمعیت بیش از یک میلیارد نفری مسلمانان در جهان، صاحب نظران و سیاست مداران غرب را وادار ساخته تا در حوزه ژئوپلتیک به اسلام، خصوصا عنصر تشیع بپردازند .

از منظر جغرافیای سیاسی، پیدایش نهضت های اسلامی به منزله یکی از عوامل متغیر ژئوپلتیک موجب افزایش حساسیت ها در مورد دیگر عوامل ثابت آن شده است. از این منظر با توجه به مرام و ایدئولوژی خاص جنبش های اسلامی ، دست یابی آنها به منابع نفتی، قدرت سیاسی مناطق حساس و ترانزیت جغرافیایی ، اهمیت ژئوپلتیک آنها را چند برابر می کند و به همین دلیل غرب تلاش می کند تا مانع چنین رویدادی شود که از نظر آنها تهدید جدی به شمار می آید . (3)



با توجه به مطالب فوق می توان علل نگرانی از انقلاب اسلامی در منطقه را بر اساس رابطه متقابل ساختار ( موقعیت ژئوپلتیکی شیعیان ) و کارگزار ( ایدئولوژی انقلابی تشیع ) و تأثیر آن بر منافع غرب در منطقه تحلیل و بررسی کرد .


انقلاب اسلامی و تأثیر آن بر کارگزار

برای بررسی جایگاه و اهداف هر تحول و انقلاب ایدئولوژیک ، اولا باید مکتب حاکم بر انقلاب را با توجه به روح و عمق و کلیت آن بازشناخت و ثانیا به تلقی افرادی که با تکیه بر آن قیام کرده اند ، توجه داشت. (4)

از طرفی، ایدئولوژی به منزله نوعی نقشه و راهنما برای کارگزاران محسوب می شود و کنش و رفتار دولت ها را هدایت می کند و نیروی محرکه کنش سیاسی توده ها و کارگزاران سیاسی به شمار می رود.(5)

با توجه به مطالب فوق به نظر می رسد، فهم انقلاب اسلامی ایران نیز که اساسا هویتی دینی دارد، بدون شناخت ایدئولوژی تشیع که نقش ایدئولوژی انقلاب را ایفا کرد ، و هم چنین درک نقش امام خمینی (ره ) به عنوان ایدئولوگ و کارگزار اصلی انقلاب اسلامی و تفسیر وی از آموزه های تشیع، میسر نیست. با توجه به نقش و اهمیت ایدئولوژی در رفتار و کنش کارگزاران می توان گفت تشیع ویژگی های ایدئولوژی انقلابی را داشت و توسط ایدئولوگ انقلاب اسلامی توانست هم نظم موجود را زیر سؤال ببرد و هم نظام مطلوب جایگزین را نه تنها برای ایران بلکه برای سایر کشورها پی ریزی کند. (6)



پتانسیل درونی اسلام شیعی و وجود عواملی در داخل این مذهب ، امکان ارائه تفسیر مکتبی از آن را ممکن ساخت و از طرفی وجود عناصری ، زمینه های هژمونیک شدن آن را آسان کرد؛ از جمله این موارد عدالت اجتماعی و امامت انسان صالح و توانایی بالقوه باز تفسیر یا تفسیر ایدئولوژیک در تشیع بود . به دلیل وجود مفاهیمی مانند تقیه، شهادت ، غیبت ، انتظار ، منجی گرایی و ... ، امکان انتقال تفسیر مکتبی به پیروان و تسهیل روند پذیرش آن با شکل گیری عامل اجتهاد، نقش قابل توجه امام در مقام ایدئولوگ و معمار انقلاب اسلامی تشیع توانست در روند بسیج منجر به انقلاب، کارکردهای معمول یک ایدئولوژی را به نحو مطلوب انجام دهد، یعنی در انتقال آگاهی سیاسی برای صف آرایی ، نقد ترتیبات اجتماعی موجود برای زیر سؤال بردن وضع موجود ، ارائه مجموعه جدید ارزش ها و طرح کلی جامعه مطلوب و ... و بالاخره موفقیت در توجیه پیروان ، مبنی بر این که بر حقانیت و عقلانیت مبتنی است، موفق شد و این موفقیت در انجام کارکردهای معمول ایدئولوژی در روند انقلاب به شکلی مطلوب به هژمونیک شدن آن انجامید. (7)


نقش امام خمینی در روند ایدئولوژیک شدن تشیع

در فرایند انقلاب اسلامی ، اسلام شیعی به مثابه ایدئولوژی راهنمای عمل و رهایی ساز جلوه گر شد . در این راستا نقش امام خمینی به عنوان ایدئولوگ انقلاب اسلامی برجسته است.

مهم ترین اقدام امام در این زمینه، ایجاد تغییرات اساسی در تفکر اجتهادی شیعه نسبت به سیاست بود. مبنای این تغییرات تفسیر جدیدی بود که امام از مفاهیم ، آموزه ها و نمادهای اسلام شیعی انجام داد . بر مبنای این مکتب، اهداف اصلی جنبش های اسلامی و انقلاب اسلامی ایران عبارتند از : (8)

1. استقرار حاکمیت اسلام و حفظ وحدت جهان اسلام .

2. مبارزه با دشمنان اسلامی ، استعمارگران و استثمارگران سرزمین های اسلامی ؛

3. مبارزه با ظلم ، سلطه و استعمار در سطح جهانی ؛

4. کمک به نهضت های اسلامی ، انسانی و رهایی بخشی در سطح جهان ؛

5. استقرار صلح و آرامش در جهان از راه براندازی ظلم ، سلطه و استعمار و ...

به این ترتیب، انقلاب اسلامی به عنوان یک انقلاب ایدئولوژیک و با جهان بینی نشأت گرفته از مکتب اسلام ، نه تنها در بعد ملی احیاگر برنامه ها و نظریات خاص اسلام برای حکومت و دولت مداری است، بلکه در بعد جهانی نیز با توجه به جهان شمولی مکتب اسلام افکار و نظریات خاصی دارد.

امام خمینی، خواهان عدالتی جهانی بود و اعتقاد داشت که فقط نظم جهانی اسلامی می تواند چنین عدالتی را فراهم آورد . امام خمینی کاملا تأکید می کرد که مقصد اسلام ، عرضه عدالت برای همه عالم و نه صرفا برای ایران یا برای جهان اسلام است .

اسلام خاص یک مملکت ، چند مملکت ، یک گروه یا حتی مسلمین نیست . اسلام برای بشر آمده است ، اسلام به بشر خطاب می کند و تنها بر حسب مورد مؤمنین را خطاب می سازد . اسلام می خواهد همه بشر را زیر چتر عدالت خود بیاورد . (9)

از این رو انقلاب اسلامی با توجه به ایدئولوژی جهان شمول خود ، احیای هویت واحد اسلامی و مبارزه با ناسیونالیسم و برقراری اتحاد جهان اسلام در برابر غرب را هدف خود قرار داد . بر همین اساس از نظر کارگزاران انقلاب اسلامی ، وطن اسلامی توسعه می یابد و در نهایت کل جهان را در بر می گیرد و از آن جا که برنامه اسلام نجات انسان هاست ، لذا در این راستا اولین قدم ، بحث صدور انقلاب است و به این ترتیب صدور انقلاب به مفهوم صدور ارزش ها ، آرمان ها و تجربیات انقلاب اسلامی هم چون استقلال ، نیل به خصلت های انسانی ، خودکفایی و حمایت از مستضعفان ، ایجاد عدالت اجتماعی و ... در دستور کار انقلابیون قرار گرفت .

از دیدگاه امام ، اعتقاد به اسلام و ارزش های متعالی آن مترادف با احساس مسئولیت دائمی نسبت به سرنوشت کلیه انسانهاست ... امام ، انقلاب اسلامی را الگوی ارزش های مطلوب مردم ستم دیده می دانستند و معتقد بودند انقلاب اسلامی از آن جهت که معرف آرمان های مردم محروم و مسلمانان مظلوم است ، مورد پذیرش آنها قرار خواهد گرفت و مشی خود را بر نفی ظلم پذیری ، نفی سلطه ، سلطه گری و نفی سکوت و برخورد انفعالی قرار دادند . (10) ایشان انقلاب اسلامی را به منزله امری عملی و تحقق پذیر به دنیا صادر کردند. با این اوصاف به نظر می رسد هیچ جنبه دیگری از انقلاب اسلامی به اندازه مسئله صدور انقلاب و تهدید ثبات منطقه و امنیت منافع غرب ، ترس دولت های غربی و دولت های دست نشانده آنها را در منطقه بر نیانگیخته است . به عبارت دیگر ، رویکرد انقلابی نظام اسلامی ایران به مثابه الگویی برای دیگر جنبش های اسلامی در سراسر جهان اسلام بوده است . در این میان انقلاب اسلامی بیش از هر کشور دیگری در کشورهای حوزه خلیج فارس و خاورمیانه ، سرمنشأ تحولات دامنه دار از درون و بیرون گردید . ایده های انقلاب اسلامی به تدریج در منطقه خاورمیانه گسترش یافت و موجب بی ثباتی های داخلی در بسیاری از کشورها گردید.

انقلاب اسلامی در عرصه داخلی با تلاش برای تغییر بافت فرهنگی و اعتقادی جامعه ، رو در روی نظام های ارزشی وارداتی قرار گرفت و با دعوت برای بازگشت به اسلام راستین ، موفق به تجدید رفتار دولت مردان و تغییر در سیاست ها و اقدامات حکومت و ایجاد تحول در نظام ارزشی و مقابله با جریان های فکری – عقیدتی ضد دینی در جامعه اسلامی ایران شد .

انقلاب اسلامی در مورد اصلاح سیاسی – اجتماعی نیز چالشی همه جانبه را برای رفع توهم جدایی دین از سیاست در عرصه های نظری و عملی آغاز کرد و آن را منوط به تأسیس حکومت اسلامی دانست . کارگزاران انقلاب اسلامی ، ادبیات سیاسی و ساختار سیاسی ای را پیشنهاد کردند که قرائتی دموکراتیک و مردمی از حکومت اسلامی را در قالب جمهوری اسلامی عرضه می کرد . (11)

به این ترتیب اندکی پس از پیروزی انقلاب اسلامی یک روند فراگیر ، سراسر جهان اسلام را فرا گرفت و نه فقط مسلمانان را بلکه تمام مستضعفان جهان را به حرکت در آورد . از این رو غرب ، وقوع انقلاب ایران در منطقه را تهدیدی برای نظام جهانی و منافع ابرقدرتها تلقی می کند . از طرفی با توجه به این که اصولا تهدید نظامی از سوی جهان اسلام هیچ گاه مد نظر سیاست مداران غرب نبوده است ، به نظر می رسد یکی از علل نگرانی غرب از انقلاب اسلامی در منطقه به آموزه های ایدئولوژیکی – فرهنگی اسلام برمی گردد که در انقلاب اسلامی نمود عینی یافت . فوازی جرجیس به این موضوع چنین اشاره کرده است :

اگرچه تهدید نظامی از سوی جهان اسلام از پایان قرن هفدهم متوقف شده بود ، چالش فکری و مذهبی اسلام ،

همچنان بر تصور بسیاری از مردم غرب سایه افکنده است .

انقلاب بزرگ ایران اسلامی ملهم از شریعت ناب محمدی ـ صلّی الله علیه و آله ـ به رهبری امام خمینی ـ رحمه الله ـ نور امیدی و شعله هدایتی بر جهان پا برهنگان بود ـ مستضعفان که در حیات حکومتی طاغوت اهداف و آرمان های خویش را بر باد رفته دیدند، اهداف انقلاب اسلامی را اهداف خویش یافته و برای تحقق آن تلاش نمودند.از این رو انقلاب اسلامی به انقلاب محرومین و مستضعفان نام گرفت و با پیشرفت طبقه سفلی دوام و بقاء یافت. جنگ تحمیلی هشت ساله با همه مرارت ها و تلخی هایش از آن جهت که در راه تحقق شعار«استقلال ـ آزادی ـ جمهوری اسلامی» بود حلاوت ها و شیرینی ها یافت...

اینک با توجه به ضرورت آفت زدایی چه تمهیداتی را باید به کار بست تا ضمن یافتن آفات اساسی که پیکره انقلاب را تهدید می کند به رفع و دفع آن همت گمارد. از اولین مسایل لازم در این راه تعیین مصادیق است که چه آفاتی را آفات اساسی جامعه اسلامی تلقی می کنیم.

بررسی دیدگاه های مختلف و رسیدن به جمع بندی مطمئن در آن از ضروریات اولیه برنامه ریزی آینده است تا پس از عبور از مراحل ارزیابی، تعیین شود، چه آفاتی گریبانگیر انقلاب بوده تا در طبقه بندی خاص به حسب اولویت قرار گیرند و بدیهی است که شاخص سنجش و اولویت بندی ما، منبعث از ویژگی ها و اهداف حکومت اسلامی است.

به بیان دیگر انقلاب اسلامی با تکیه بر ویژگی ها و اهداف خاصش آفات ویژه ای را نیز خواهد داشت. نکته دیگر این که در تبیین و زدودن آفات، داشتن دیدگاه سیستمی و توجه به پیوستگی و ارتباط کلیه ساختار های اجتماعی ضروری است. یعنی آن که شناسایی و رفع هیچ آفتی را به تنهایی و مجرد از آثار و روابط آن با سایر اجزاء و ارکان جامعه به حساب نیاوریم.

استاد شهید مطهری (رض) در کتاب ارزشمند «نهضت های اسلامی در صد ساله اخیر» ضمن اشاره به حساسیت آفت زدایی چنین بیان می دارد که :

«نهضت ها مانند همه پدیده های دیگر ممکن است دچار آفت زدگی شوند. وظیفه رهبری نهضت است که پیشگیری کند... اگر رهبری یک نهضت به آفت ها توجه نداشته باشد یا در آفت زدایی سهل انگاری نماید قطعا آن نهضت، عقیم یا تبدیل به ضد خود خواهد شد و اثر معکوس خواهد بخشید.»

می توان با الهام از فرمایشات استاد شهید این آفات را چنین بر شمرد:

1. فقدان طرح و برنامه

میزان موفقیت هر انقلابی و نهضتی، توانایی آن در خلق و آفرینش ارزش های انسانی و تلاش در حفظ و حراست از آن می باشد. مکتب اسلام، شریعتی است جامع که در آن تمام زوایا و ابعاد زندگی انسان از تولد تا به گور مورد توجه قرار گرفته است. شریعت اسلام مجموعه ای واحد و تجزیه ناپذیری است که مسایل مادی و معنوی فردی و اجتماعی را در کنار یکدیگر در تکامل انسان سهیم دانسته است. حضرت امام ـ رحمه الله ـ در این خصوص می فرمایند:

«اسلام و حکومت اسلامی پدیده الهی است که با به کار بستن آن سعادت خود و فرزندان خود را در دنیا و آخرت به بالاترین وجه تامین می کند... اسلام مکتبی است که بر خلاف مکاتب غیر توحیدی، در تمام شؤون فردی و اجتماعی، مادی و معنوی،فرهنگی و سیاسی و نظامی و اقتصادی دخالت و نظارت دارد و از هیچ نکته ولو بسیار ناچیز که درتربیت انسان و جامعه و پیشرفت مادی و معنوی آن نقش دارد فرو گذار ننموده است.» (وصیت نامه حضرت امام راحل)

این بیان حضرت امام ـ رحمه الله ـ نه بدان معنا است که اسلام به عنوان یک سیستم روشن و به دور از ابهام حاکمیت یافته است بلکه بیانی است در حقیقت و قابلیت شریعت اسلام و اشارتی بر ضرورت فعلیت آن توسط علمای دین باور و فقهاء متعهد.

ایشان در فراز دیگری از فرمایشات خود می فرمایند:

«هان ای روحانیون اسلامی! ای علمای ربانی! ای دانشمندان دیندار... موعظت خدای جهان را بخوانید و یگانه راه اسلامی را که پیشنهاد فرموده بپذیرند... امروز چه عذری در محکمه خدا دارید، این چه ضعف و بیچارگی است که شما ها را فرا گرفته است.»[1]

استاد شهید مطهری ـ رحمه الله ـ در این خصوص می گوید:

«قطعا نهضت باید طرح های روشن و خالی از ابهام و مورد قبول و تایید رهبران ارایه دهد تا جلوی ضایعات گرفته شود. ما خوشوقتیم و خدا را سپاسگزار که از نظر مواد خام فرهنگی فوق العاده غنی هستیم... تنها کاری که باید بکنیم استخراج و تصفیه و تبدیل مواد خام به مواد قابل استفاده است که مستلزم بیدار دلی، کار و صرف وقت است.» (نهضت های اسلامی در صد ساله اخیر ص 101)

این طرح و برنامه روشن، صریح و سازمان یافته در زبان جامعه شناسی تحت عنوان ایدئولوژی یاد شده که به یک گروه و جامعه امکان توجیه، تشریح، تفسیر و تبیین موقعیت خویش را می دهد. ایدئولوژی در حقیقت نسخه ای است که جامعه بیمار را از شرایط موجود به شرایط مطلوب متحول می سازد و در دیدگاه حضرت امام نیل بدان در سایه تحقق دو مساله می باشد:

نکته اول ـ پویایی اجتهاد

با تکیه بر دو عنصر اساسی زمان و مکان در تعیین موضوع و ارایه حکم آن زمان و مکان دو عنصر تعیین کننده در اجتهادند. مساله ای که در قدیم دارای حکمی بوده است به ظاهر همان مساله در روابط حاکم بر سیاست و اجتماع و اقتصاد یک نظام ممکن است حکم جدیدی پیدا کند.

نکته دوم ـ استفاده از کارشناسان متعهد

به کارگیری کارشناسان متعهد و مشورت با آنان در فهم موضوعات عرفیه، حجت شرعی است. این بیان حضرت امام ـ رحمه الله ـ است که در این خصوص می فرمایند:

«خوب است در موارد لزوم... از کارشناسان متعهد و متدین در تشخیص موضوعات، برای احکام ثانویه اسلام نظرخواهی شود.» (صحیفه نور ـ ج 17 ـ ص 202).
اما اینک سخن از آن است که در صورت فقدان ایدئولوژی انقلاب یا طرح و برنامه روشن برای آینده چه مسایل و آفاتی دیگر گریبانگیر جامعه خواهد بود که با استناد به فرمایشات امام ـ رحمه الله ـ و استاد شهید به دومین آفت اشاره می کنیم.

2. تجدد گرایی افراطی:

فقدان برنامه روشن و به دور از ابهام به منظور جهت بخشی به حیات انسانی جامعه از یک سو و وجود مسایل و معضلات ملموس جامعه از سوی دیگر باعث می گردد که کارگزاران و دوستان انقلاب مجذوب یک سلسله نظریات بیگانه با مکتب انقلاب شده و آگاهانه یا ناآگاهانه آن نظرات را در قالب مکتب عرضه کنند. استاد شهید مطهری ـ رحمه الله ـ در این باب می فرماید:

«به هر حال تجدد گرایی افراطی، در حقیقت عبارت است از آراستن اسلام به آن چه از اسلام نیست و پیراستن آن از آن چه اسلام هست به منظور رنگ زمان زدن و باب طبع زمان کردن، آفت بزرگی برای نهضت است و وظیفه رهبری نهضت است که جلو آن را بگیرد.» (نهضت های اسلامی ـ ص 92)

3. نفوذ اندیشه های بیگانه

اقدام دوستان ناآگاه در تکدی از افکار و نظرات بیگانه به انضمام تلاش دشمنان کینه توز در جهت استقرار سیطره خویش بر مسلمانان، تحریف احکام و اندیشه های اسلامی را به دنبال دارد. طرح نیازهای جدید اجتماعی، عدم تفسیر و پاسخ درست و عکس العمل به موقع از ناحیه مسلمین موجب شد که دشمنان اسلام، این مساله را دستاویز قرار داده و دین را شریعت ناقصی معرفی کنند تا از این رهگذر، اندیشه های پلید خویش را بر سراسر جامعه حاکمیت بخشند. امام راحل در این باره می فرماید:

«همه توطئه های جهانخواران علیه ما از جنگ تحمیلی گرفته تا حصر اقتصادی و غیره برای این بود که ما نگوییم: اسلام، جوابگوی جامعه است و حتما در مسایل و اقدامات خود از آنان مجوز بگیریم، ما نباید غفلت بکنیم. واقعا باید به سمتی حرکت نماییم که انشاء الله تمام رگه های وابستگی کشورمان از چنین دنیای متوحشی قطع شود... ما کینه دنیای غرب را با جهان اسلام و فقاهت از همین نکته ها به دست می آوریم... و نتیجه، نفوذ بیگانگان در فرهنگ و مکتب اسلام است که اگر غفلت کنیم این اول ماجراست و استعمار از این مارهای خطرناک و قلم به دستان اجیر شده در آستین فراوان دارد. (پیام امام ـ 3/12/57)

استاد شهید مطهری ـ رحمه الله ـ ضمن اشاره بر این آفت و اثرات سوء آن بر پیکره نظام اسلامی در خصوص مبارزه با آن چنین می گوید که:

«راه مبارزه این خطر تحریم و منع نیست، مگر می شود تشنگانی را که برای جرعه ای آب له له می زنند از نوشیدن آب موجود به عذر این که آلوده است منع کرد... اگر ما به قدر کافی آب زلال و گوارا عرضه کرده بودیم به سراغ آبهای آلوده نمی رفتند... .راه مبارزه عرضه داشتن صحیح این مکتب در همه زمینه ها با زبان روز است.» (نهضت های اسلامی ـ ص 92)

4. عدم حساسیت و مشارکت عامه:

کاهش حساسیت و مشارکت عمومی در مسایل سیاسی، اجتماعی و در کلیه صحنه های تصمیم گیری باعث آن می گردد که حکومت از صلابت و اتقان گذشته بی بهره گشته و زمینه سست شدن ارکان انقلاب فراهم آید. از این رو تاکید و توجه به حضور دایمی و آگاهانه نیروی های انقلابی در کلیه مراحل شکل گیری، تثبیت و تداوم انقلاب ضروری است که در غیراین صورت مسیر نهضت و انقلاب در جهت نیل به اهداف از پیش تعیین شده نخواهد بود.

5. نفوذ و رخنه فرصت طلبان

این آفت که منبعث از دو آفت قبل(نفوذ اندیشه بیگانه و عدم مشارکت عامه) است، از اساسی ترین خطرات انقلاب می باشد، فرصت طلبان درچهره های مختلف بزرگ ترین ضربات را به انقلاب می زنند که به لحاظ اهمیت خطرشان به بیان چهره های گوناگون آن می پردازیم:

الف) متحجرین و مقدس نماها که به واقع مشعل داران حماقت هستند.

ب) روحانی نماها که مصداق بارز علمای متهتک هستند و درطول تاریخ به مزدوران استکبار تبدیل شده اند.

ج) روشنفکران و تحصیل کردگان وابسته

در خاتمه این نوشتار اشاره ای گذرا بر این نکته داریم که شناخت و مقابله دقیق، همه جانبه و همه گیر با آفات جز با هوشیاری و حضور مردم انقلابی ومسلمان در صحنه ممکن نمیباشد و این مهم وابستگی کامل به میزان حساسیت سیاسی ـ اجتماعی مردم دارد. لذا فراهم نمودن کلیه عوامل و مکانیسم های حضور مردم در صحنه های مختلف سیاسی ـ فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی فریضه ای است بس مهم که بر دوش مسوولین نظام نهاده شده است.

پی نوشت:

[1]. (نامه تاریخی امام ـ یازده جمادی الاولی 1363 ق رک به ریشه های انقلاب اسلامی، فراقی، نشر معارف، ص 27)

ویژه نامه رسالت - 20/11/ 1382، ص 3 و